Kamu borsası mı, halka açık borsa mı?

"Dünyada Borsa Şirketleşmeleri, Satın Alma ve Birleşmeleri” Raporu Yayınlandı.

Halihazırda Dünya Borsalar Federasyonu üyesi 53 borsadan, aralarında İMKB’nin de bulunduğu 6 borsa kamu statüsünde. Kâr amaçlı şirket yapısındaki 41 borsanın 22’si ise halka açık.

İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nın şirketleşme çalışmalarının gündeme geldiği bu günlerde, Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği (TSPAKB) tarafından dünyanın farklı coğrafyalarında faaliyet gösteren borsaların şirketleşme süreçlerinin incelendiği “Dünyada Borsa Şirketleşmeleri, Satın Alma ve Birleşmeleri” raporu yayınlandı.

Raporda borsaların şirketleşmesinin sebepleri, sürecin nasıl geliştiği ve karşılaşılan sorunlar ele alınıyor. Rapora göre teknoloji ve küreselleşme ile artan rekabet, borsaları şirketleşmeye yönlendiriyor. Şirketleşme aşamasında borsalar öncelikle kâr amaçlı şirket yapısına geçiyor. İkinci aşamada yeni ortakların katılımı ile yönetim paylaşılıyor. Son aşamada ise borsa halka açılarak, geniş bir ortaklık tabanına sahip oluyor. Borsaların şirketleşmesindeki genel problemler; iş modeli, ortaklık ve yönetim yapısının belirlenmesi ile düzenleme ve denetleme yetkilerinin tespiti oluyor.

Raporda Atina Borsası, Avustralya Borsası, CME Grubu, Frankfurt Borsası, İsviçre Borsası, Londra Borsası Grubu, NASDAQ OMX Grubu, Hong Kong Borsası, Singapur Borsası, Tokyo Borsası, Toronto Borsası ve Varşova Borsasının şirketleşme süreçleri detaylı şekilde inceleniyor.

Şirketleşen borsalar diğer borsa, takas ve mutabakat kurumu, bilgi işlem ve veri dağıtım şirketi gibi diğer piyasa kurumlarını bünyelerine katan bir büyüme stratejisi uyguluyor.

Halihazırda Dünya Borsalar Federasyonu üyesi 53 borsadan, aralarında İMKB’nin de bulunduğu 6 borsa kamu statüsünde. Kâr amaçlı şirket yapısındaki 41 borsanın 22’si ise halka açık.

İşte dünya borsalarının şirketleşme ve halka açılma süreçleri:

Atina Borsası kamu niteliğinde olduğu için Hazine tarafından
özelleştirilme kararı alınmış, ilk aşamada %40’ı, sonra %12’si mali
kuruluşlara tahsisli olarak satılmıştır. 2000 yılında HELEX Holding
kurularak borsanın payları bu holdinge devredilirken, HELEX 2003
yılında halka açılmıştır. Halihazırda şirketin tamamı halka açıktır.

1993’te Frankfurt Borsasının sahibi üyeler, borsanın işletilmesi için
Deutsche Börse şirketini kurarken, borsanın kamu hukukuna tabi
olması sebebiyle bu işlem için kanun değişikliği yapılmıştır. İşletmeci
şirket 2001 yılında borsada işlem görmeye başlarken, son durumda
şirketin tamamı halka açıktır.

İsviçre Borsası, üyesi olan bankaların aldığı karar doğrultusunda
şirketleşmiştir. 2001 yılında borsa üyelerinin bağlı olduğu birliğin
sahipliğinde bir holding yapısına geçilmiştir. 2002 yılında bir değişiklik
daha yapılmış ve borsa ile birlik fonksiyonları birbirinden ayrılmıştır.
2008’de holding, ülkedeki çeşitli finans kurumları ile birleşerek SIX
Grubunu oluşturmuş, ancak halihazırda halka açılmamıştır.

2000 yılında Londra Borsası’nın sahibi olan üyeleri, borsanın
şirketleşmesi için karar almıştır. 2001 yılında Borsa kendi piyasasında
halka açılırken, halihazırda şirketin tamamı halka açıktır. Diğer
taraftan, Ekim 2007’de bünyesine kattığı İtalya Borsası da bir
şirketleşme sürecinden geçmiş, Hükümetin özelleştirme politikası
doğrultusunda kanunda yapılan değişiklikle borsanın tamamı
özelleştirilmiştir.

Özelleştirme, şirket paylarının en az %51’i AB’de
işlem yapmaya yetkili aracı kuruluşlara satılacak şekilde ihale
usulüyle yapılmıştır. 2007’de ise daha önceden belirtildiği gibi Londra
Borsası ile birleşerek Londra Borsası Grubu oluşturulmuştur.

Varşova Borsası ise 1991 yılında Hazine tarafından anonim şirket
statüsünde kurulmuştur. 2005 yılında başlayan özelleştirme
çalışmaları sonucunda Kasım 2010’da Borsa kendi piyasasında halka
açılmıştır. 2010 sonu itibariyle Borsanın %64’ü halka açıkken, %35’i
Hazine’ye, %1’i ise aracı kuruluşlara aittir.

CME, üyeleri tarafından kurulurken, 2000 yılında anonim şirket
yapısına geçmiştir. Aralık 2002’de ise halka açılmıştır. Diğer taraftan
yine üyeleri tarafından kurulan CBOT ise 1999’da şirketleşme kararı
almış, Kasım 2002’de NYSE’de halka açılmıştır. 2007 yılında CME,
CBOT’un tamamını satın alırken, oluşan CME Grubunun tüm hisseleri
halka açıktır.

NASDAQ’ın üyeleri 1999’da yeniden yapılanma kararı almış, borsa
2000 yılında anonim şirket yapısına kavuşmuştur. 2002 yılında
tezgahüstü piyasalarda, 2005’te ise kendi piyasasında işlem görmeye
başlamıştır. 2008 yılında İskandinavyalı OMX Grubunu satın alarak
NASDAQ OMX Grubu oluşmuştur. Yeni oluşum, Philadelphia Borsası,
Boston Borsası Grubu ve Avrupalı Nord Pool Enerji Borsasının bazı
iştiraklerini satın almıştır. Halihazırda borsanın tamamı halka açıktır.

Üyelerinin kararıyla Toronto Borsası, 1998 yılında kâr amacı güden
bir şirket yapısına dönüştürülmüştür. Kasım 2002’de ise kendi
piyasasında halka açılan borsanın, halihazırda tüm hisseleri işlem
görmektedir.

Hong Kong’da 1999 yılındaki bütçe görüşmelerinde finans
piyasalarında reform gerekliliği öngörülmüştür. Bunun üzerine Hong
Kong’daki iki borsa, genel kurullarında alınan kararla bir holding çatısı
altında birleştirilmiştir. Birleşen borsalara daha sonradan takas
kurumu da dâhil olmuş, Haziran 2000’de ise şirket kendi piyasasında
halka açılmıştır. 2010 sonu itibariyle şirketin tamamı halka açıkken,
%15’i borsa üyelerine aittir.

1999’da Singapur Merkez Bankası öncülüğünde, ülkedeki borsalar
holding çatısında birleştirilmiştir. Kasım 2000’de ise holding kendi
piyasasında halka açılmıştır. Ağustos 2010 itibariyle şirketin %23’ü
Singapur’un bir finans merkezi olması amacıyla kurulan fona katkı
sağlamak üzere SEL Holding’e aittir.

Tokyo Borsası, üyelerinin kararı ile 2001 yılında şirketleşmiştir. Halka
açılma planları henüz gerçekleşmemiştir. Borsa, şirketleşmeden önce
olduğu gibi halihazırda üyelere aittir.

Avustralya Borsası ise üyelerinin kararı ve kanunda yapılan
değişiklikle 1996 yılında şirketleşmiş, hisseler bedelsiz olarak üyelere
dağıtılmıştır. Şirket 1998 yılında halka arz edilmiş olup, halihazırda
şirketin tamamı halka açıktır.